Het Autonoom Zenuwstelsel

We leven in een tijd waarin het tempo van het leven alsmaar toeneemt.  Prestatiedruk, werkdruk, culturele- en maatschappelijke druk en de druk die wij onszelf opleggen. Ook de vele gebeurtenissen op wereldniveau die ons niet in de koude kleren gaat zitten.  Dit naast het feit dat ons persoonlijke leven ook niet vrij is van tegenslagen of heftige gebeurtenissen.

Dit alles is belastend voor ons zenuwstelsel.

Ons autonoom zenuwstelsel is zeer complex en verantwoordelijk voor alle onbewuste processen van het lichaam; spijsvertering, ademhaling, hartslag, lichaamstemperatuur etc. en het staat overal mee in verbinding, organen, brein, en alle andere systemen. Het reageert op interne en externe prikkels en verwerkt interne en externe prikkels. Dit is een onbewust proces. Het zenuwstelsel reageert dus op voeding, medicijnen, alcohol, cafeïne etc. maar ook op de omgeving, nieuwsbeelden, spannende films etc. en wat je jezelf allemaal vertelt en wat je gelooft.

Het bestaat uit 2 delen: de sympathicus en de parasympaticus.

De sympathicus is voor mobilisatie, actie en beweging, maar ook voor vechten of vluchten als reactie op een levensbedreigende situatie.  Wanneer de sympathicus is geactiveerd, sta je “aan”: dit gaat gepaard met allerlei fysiologische reacties in het lichaam. Verhoogde hartslag en ademhaling, de zintuigen werken beter.

Je bent nu ook klaar om jezelf te redden uit een levensbedreigende situatie maar je herstelt niet in deze toestand, cellen regenereren niet, in deze toestand is er geen ruimte voor genezing en heling. Deze reactie is bedoeld om te overleven als soort en kwam in de oertijd goed van pas. Helaas zit deze functie ons nogal eens in de weg in deze moderne tijd. Veel mensen leven met een overactieve sympathicus terwijl er geen levensbedreigende situatie is.
Dit laatste is zeer belastend voor ons systeem, de vitale functies en het gevoel van welbevinden. Je systeem raast. Je ervaart onrust, kunt moeilijk stilzitten, mediteren lukt niet, je praat snel, je gedachten vliegen alle kanten op. Bij een oppervlakkige observatie lijkt zo’n persoon veel energie te hebben en dit wordt vaak ook zo ervaren omdat er geen goed contact is met het lichaam, maar onderliggend kan het systeem behoorlijk zijn uitgeput waarbij algehele onrust centraal staat. Deze onrust wordt vaak verward met energie. Duurt dit te lang dan raak je totaal overprikkeld of de parasympaticus grijpt in.

De parasympaticus is voor rust en herstel maar ook functional freeze. De parasympathicus loopt via de nervus vagus, ook wel 10e hersenzenuw genoemd, via de hersenen door alle organen en gaat over in twee delen: de dorsale vagus en de ventrale vagus. De ventrale vagus wordt ook wel het sociale verbindingssysteem genoemd en is verantwoordelijk voor rust, betrokkenheid en verbinding. Mits geactiveerd en goed ontwikkeld. Wanneer de ventrale vagus is geactiveerd ervaren we een gevoel van welbevinden en veiligheid. Het lichaam kan herstellen en genezen.

De dorsale vagus reageert op onveiligheid. Via de dorsale vagus kom je in funcional freeze / immobilisatie, dit is een ingebouwde bescherming om je vitale functies te beschermen wanneer je te lang ‘ aan ‘ staat. Maar zeker geen prettige toestand. Deze freeze activeert wanneer het zenuwstelsel de impact niet kan verwerken.  Je kunt je in deze toestand niet verbinden met jezelf of je omgeving. Het is een soort dissociatieve staat, afwisselend met een gestagneerde of bevroren vecht en vlucht dynamiek.

Het is alsof de onrust is ingekapseld om ieder moment getriggerd te kunnen worden.  In de ogen van deze mensen kun je een bepaalde afwezigheid of onbetrokkenheid waarnemen. Het voelt alsof je bent afgevlakt. Je voelt de heftigheid van het razende zenuwstelsel niet maar ook geen rust. Alsof je niet meer helemaal in het leven staat.
Deze groep mensen lukt het vaak wel om te mediteren. Ze ervaren uitputting of weinig energie maar rust gaat hierbij niet helpen. Om uit deze modus te komen is er juist positieve spanning nodig. Actie en beweging en verbinding met de omgeving, maar dit kan erg spannend zijn voor deze groep. Afwisselend wordt hier dissociatie ervaren gecombineerd met vecht en vlucht tendensen. Kan ook ervaren worden als een sluimerende weerstand, onderdrukte woede en boosheid.

Kort samengevat hebben we 3 opties:

De sterk geactiveerde sympathicus, de aan-stand. Activeert wanneer je onveiligheid ervaart.  Je bent in staat van paraatheid om te vechten of te vluchten. Maar dit systeem is ook licht actief bij het uitvoeren van dagelijkse taken. 

De geactiveerde ventrale staat (deze is ideaal) voelt zeer prettig en verbonden. Je hart is hier open. Kan alleen activeren bij een gevoel van veiligheid. Je voelt je stevig en stabiel, ervaart plezier en betrokkenheid, je bent aanwezig in het NU.

De sterk geactiveerde dorsale staat, de uit-stand: activeert wanneer het lichaam extreem gevaar of dreiging ervaart. Het lichaam reageert door te immobiliseren, stil te vallen, te dissociëren of te bevriezen. Maar dit systeem is ook licht actief bij rust, herstel, vertering, ontspanning en slaap.

Na het lezen van het bovenstaande zul je begrijpen dat een gezond zenuwstelsel absolute noodzaak is om je goed te voelen en om gezond te zijn.

Veel mensen hebben een verstoord zenuwstelsel en heel veel klachten hangen hier nauw mee samen: Hoofdpijn, rugpijn, nekpijn, pijn in schouders, slikproblemen, hese stem, hoge bloeddruk, lage bloeddruk, spijsverteringsproblemen, chronische vermoeidheid, migraine, concentratie -stoornissen, niet goed kunnen luisteren of informatie kunnen verwerken, moeite met begrijpend lezen, tics, huidproblemen, vergeetachtigheid, slaapproblemen, neerslachtigheid, negatief zelfbeeld, onbestemde gevoelens, piekeren, niet kunnen genieten, snel “oud” worden, brandend maagzuur, depressie, burn-out, chronische ontstekingen en andere chronische klachten etc.

Maar ook angstklachten, paniek-klachten, hartkloppingen, agressie, “giftig” gedrag, ademhalingsproblemen, diepe eenzaamheid, opgejaagd gevoel, stressklachten, woede, boosheid, onrust, overeten of emotie-eten, geen eetlust, eetstoornissen, gewichtstoename, gewichtsafname, gevoel van weerstand, darmproblemen, het overlopen van emoties en vastzitten in emoties, ontkoppeling van lichaamssignalen (bijvoorbeeld niet opmerken dat je honger of dorst hebt, moet plassen etc.), de zwaarte van het leven niet kunnen dragen, verslavingen. In sommige gevallen uitvalsverschijnselen, libido problemen, koorts, overgeven en of epileptische aanvallen, medische behandelingen werken niet. Vage klachten waar geen vinger op kan worden gelegd, vertraagde reacties op behandelingen.

Ons zenuwstelsel ontwikkeld de eerste jaren na de geboorte nog verder.  Door een gevoel van veiligheid, aanraking, emotionele beschikbaarheid van de verzorgers, betrokkenheid, en troost van de verzorgers, kan de ventralevagus zich goed ontwikkelen.

Maar bovenstaande is niet zo simpel en voor de hand liggend als het lijkt. Bijvoorbeeld de oorlogstijd en de impact die dit heeft op de generaties erna. Baby’s voeden op verzoek en tussendoor laten huilen etc etc etc. Maar in hoeverre zijn we überhaupt emotioneel beschikbaar in dit digitale tijdperk waar stres en haast de boventoon voert?  De baby kan zichzelf nog niet troosten of veiligstellen en heeft aanraking nodig om overtollige energie af te laten vloeien. Dit noemen we co-regulatie. Maar je zult ook begrijpen wanneer het zenuwstelsel van de ouders chronisch overprikkeld is, of wanneer ze veel stress ervaren, dat dit co-regulatie voor de baby onmogelijk maakt. Een verstoorde ontwikkeling van het zenuwstelsel noemen we ook ontwikkelingstrauma, de symptomen hebben een progressief karakter.
Wanneer de ouders een zenuwstelsel hebben dat in disbalans is, dan heeft dit ook impact op het zenuwstelsel van de baby. Meer dan 60% van de bevolking heeft ontwikkelingstrauma. Een verstoord zenuwstelsel wordt onbewust ook doorgegeven van generatie op generatie.

Wat kun je zelf doen?

Of het nu gaat om een overprikkeld of een ‘onderprikkeld’ zenuwstelsel: in beide gevallen is het belangrijk dat we ons lichaam weer gaan bewonen, ervaren en voelen en het gevoel van veiligheid creëren. Uit het hoofd naar het hart maar houd ook het contact met je buik en bekkenbodem. We dienen ons bewust te worden van onze binnenwereld en de subtielere gevoelens. Dit is noodzakelijk om in de eerste plaats te gaan herkennen wanneer je systeem onveiligheid ervaart. Dit is niet hetzelfde als hoe jouw hoofd erover denkt! Rationeel kun je weten dat er geen gevaar dreigt maar ondertussen kan het voor je zenuwstelsel heel anders worden ervaren. We zijn vaak zo in ons hoofd gaan leven dat we helemaal niet meer doorhebben wat er zich allemaal in het lichaam afspeelt. Als we de subtielere gevoelens leren waarnemen en ermee leren werken dan hoeft het lichaam niet te schreeuwen om aandacht in de vorm van ziekten en klachten. Begin hiermee in rust en met de subtielere gevoelens en niet wanneer je lichaam van binnen raast.

Yoga, dansen, zwemmen, ademhalingsoefeningen, massage, martial arts, wandelen in de natuur en contact met dieren is erg helpend. Vergeet niet dat we zoogdieren zijn en sociale interactie en verbinding nodig hebben.
Minder beeldschermen, ‘nieuws’ en social media. Hierdoor ervaart je systeem heel veel stress.

Met transpersoonlijk werk en/ of lichaamsgericht werk kan het zenuwstelsel weer in balans komen.
Er zijn vele lichaamsgerichte technieken om de verstoringen van het zenuwstelsel te transformeren. www.jelion.nl

Literatuur: Boeken en potcasts van : Jan de Bommerez, de tijger ontwaakt- dr. Peter Levine
De Polyvagaal theorie van dr. Porges